Konzumerizam kao opšte društveni fenomen, rezultat je globalizacijskih tren dova, koji u fokus potrošačkog društva postavlja potrošača, koji je pogonska snaga savre menog postindustrijskogkapitalizma.

Danas kada Amerika i Evropa usljed ek spanzije trgovine putem interneta,sve više odbacuju koncept tradicionalnih modela trgovine, koji su sami proizveli pedesetih godina prošlog vijeka, u Podgorici da nas upravo tržni centar diktira dinamiku kretanja irast grada, a blizina tržnom centru oblikuje novi standard “elitnog stanovanja”...

Smješteniu predgrađima gradova, “konzumeristički hramovi” - tržni centri (shopping m nast saulikao potreba potrošačkog društva 50-ih godina prošlog vijeka u Americi, i kao takvi predstavljalisu nepregledne trgovinske prostore, dislocirane u odnosu na grad i urbano gradsko jezgro. Podgorica, kao glavni grad, bilježi paradoksalan urbanistički rast grada, čiji fenomeni mogu biti predmet posebnih istraživanja. U kontekstu ove teme, zanimljivo je primijetiti da se trend hiperurbanizacije i izgradnje novih stambenih blokova, desio upravo u neposrednoj blizini šoping mola, i da se to navodi kao jedna od ključnih referenci njihovog kvaliteta. Svjedoci smo, da novonastale stambene blokove gotovo ništa ne preporučuje za koncept dobrog življenja, ali da, suprotno realnosti, u lokalnom kontekstu oni bivaju prozvani elitnim, što u najmanju ruku možemo dovesti u vezu sa stepenom emancipacije društva i opštih, veoma niskih standarda, i ukusa.

Ipak, važno je osvrnuti se, kako je arhitektura trgovine transformisala tradicionalne principe korištenja javnih prostora ali i grada u cjelosti. Na na-še prostore američki koncept masovne trgovine  dolazi nešto kasnije, krajem šesdesetih i početkom sedamdesetih godina. Tako nastaje era arhitekture trgovine, izgrađujući novu tipologiju u gradovima nekadašnje Jugoslavije. Planerske prakse socijalističkog grada prepoznaju izgradnju robnih kuća kao važnih markantnih tačaka grada, od kojih su reprezentativnom arhitektonskom interpretacijom mnoge ušle u antologiju jugoslovenske arhitekture. Za razliku od američkog koncepta, u jugoslovenskom gradu robne kuće postaju vodeće tačke interakcije na društvenoj platformi grada, uglavnom locirane u central-nim djelovima grada, u najistaknutijim i najfrekventnijim gradskim zonama, i kao takve, njihova arhitektura je neri-jetko bila marker identiteta grada. Socijalistički šoping pojavljuje se kao novi oblik potrošnje i kupovine, ,,koja je dugo vremena bila planski prećutkivana i potiskivana zbog sličnosti sa zapadom i njegovim potrošačkim - konzumerističkim mentalitetom’’ (Mitrović, 2016). 

Robne kuće građene su na jednu, dvije ili tri etaže, pri čemu je unutrašnja organizacija bila koncipirana kao slo-bodan prostor bez krutih pregrada što je omogućavalo veću fleksibilnost u funkcionalnoj organizaciji I transfor-maciji prostora. Upravo to je ostavljalo prostora arhitektima da se fokusiraju na spoljašnji izgled i na oblikovanje autentičnih fasadnih omotača, koji su gotovo uvijek predstavljali dominantnu arhitektonsku cjelinu u kontekstu. Prvi put se kod robne kuće pojavljuje motiv izloga kao važan arhitektonski element, što bitno utiče na izgled uličnog fronta. Izgradnja robnih kuća mijenjala je veliki dio po-stojeće urbane strukture, a nerijet-ko je zahtijevala rušenja i urbanističke pripreme terena za njihovo pozicioniranje - prekomponovanje zatečene ur-bane forme, što je značajno uticalo na kreiranje novog prostornog koncepta i gradskog identiteta. 

Najviše zastupljena robna kuća u tom periodu bila je robna kuća Beograd (od 1965.), popularno nazvana ,,Beograđanka”, koja kao takva postaje brend jugoslovenskog socijalističkog grada. Ona generiše ciklus izgradnje takvih objekata u skoro svim većim gradovima Jugoslavije, među kojima su istaknute robna kuća Unima Sarajka, u Sarajevu (izgrađena 1975.a srušena 2007.); Robna kuća Hit u Mostaru (izgrađena 1973. Srušena početkom 90ih godina); Robna kuća Vesna, Slavonale urinalski brod u Hrvatskoj (1971.); Robna kuća Partija u Prijedoru (izgrađena 1979. srušena 2019/2020); Robna kuća Razvitak, Mostar (1970); Robna kuća Nama, Ljubljana, Podgorica, Zagreb...Robna kuća Sanjanka, Sanski Most (1970); Gradska Robna kuća Skoplje (1969-1973); Robna kuća Boska, Banja Luka (1973-1978). U Novom Sadu poznate su zgrade Panonija bazar firme ,,Stoteks” i ,,Nork” koje je radio projektantski tim Matović, Ivanović, kao i zgrada Novi Sad, kasni-je Bazar autora arhitekte Milana Miljeliča. Koncept trgovine je vremenom usložnjavan, te se u tom periodu pojavljuju i modifikovane forme, kao što su stambeno trgovinski koncepti, u Ljubljani poznat kao Supermarket, arhitekte Eda Mihavca. Arhitektura tr-govine na taj način diktira nove trendove, postajući na neki način mainstream arhitektura.

RAT DEVEDESETIH GODINA U REGIONU, ZNAČAJNO JE UTICAO NA MASOVNU POTROŠNJU KOJA JE SANKCIJAMA BILA UGROŽENA, A ZBOG ČEGA SU DIREKTNO STRADALI KONCEPTI VELIKIH TRGOVINSKIH LANACA, ČIME DOLAZI DO ZATVARANJA NAJVEĆEG BROJA ROBNIH KUĆA NA PROSTORU TADAŠNJE JUGOSLAVIJE. NAREDNIH GODINA, USLJED IZMJENE PRVOBITNE FUNKCIJE, ONE POSTAJU MALIGNE TAČKE GRADA KOJE SE KAO TAKVE NALAZE I DALJE NA NAJBOLJIM POZICIJAMA U GRADU.

Podgorica kao i drugi crnogorski gradovi, prateći trend jugoslovenskih gradova, u poslijeratnoj ekspanziji gradnje, prihvata robne kuće kao vodeće gradivne elemente urbaniteta grada. Da robne kuće mogu postati vodeći identitetski marker grada uka-zuje primjer i danas veoma atraktivne zgrade tri paviljona robne kuće ,,Iz-bor’’ u opštini Bar, arhitekte Batri-ća Mijovića izgrađen u periodu od 1980-1984.godine koja svojom speci-fičnom poligonalnom arhitektonskom formom, ali i pozicijom u urbanoj ma-trici grada, danas predstavlja prepo-znatljivi simbol grada i jedan od ključnih motiva u njegovoj vizuelnoj identifikaciji. Takođe, robna kuća Beogra-đanka u Bijelom Polju, pozicionirana kao ulazna sekvenca grada, značajno je uticala na urbanitet grada malih razmjera, čiji vodeći reper, robna kuća postaje zvanični simbol reprezentacije grada. Ovako avangardna mo-numentalna forma objekta, sa veoma autentičnom fasadnom opnom i specifičnom bojom, jedan je od značaj-nijih arhitektonskih rješenja socijalističke arhitekture trgovine na prostoru Crne Gore. I drugi veći crnogorski gradovi, bili su označeni ovom specifičnom tipologijom, što je u tom periodu u velikoj mjeri određivalo urbanitet grada, upravo iz razloga što nije svaki grad imao priliku da bude dio velikog jugoslovenskog trgovinskog lanca. Socijalistički koncept života promoviše rad ali i kategoriju slobodnog vremena, koja je u velikoj mjeri upravo bila vezana za šoping, te u tom smislu, arhitektura trgovine nije samo konzumeristički hram već i prostor koji generiše i druge sadržaje i na taj način kreira novu funkciju grada. U Nikšiću, u tom periodu, izgrađena je robna kuća Nikšićanka, sa veoma specifičnim arhitektonskim izrazom i fasadnim omotačem koji promoviše nove arhitektonske standarde.

Kada je u pitanju glavni grad, zanimljivo je istaći značaj arhitekture trgovine u kreiranju identiteta grada, pri če-mu dva objekta Robna kuća BEKO, i robna kuća NAMA, grade ulični profil glavne šetališne zone u ulici Slobode, generišući razvoj novih funkcija i defininišući karakter gradskog trga. Rob-nom kućom ‘’Beko’’ (1969) B. Milić reaguje na profilaciju gradskog trga, zatvorenim fasadnim platnima a u parteru robne kuće pasažnim perfo-racijama uvlači trg u objekat. Objekat se na taj način logično nadovezuje na javni prostor trga i propušta ga u unu-trašnjost objekta, predstavljajući tam-pon između dva javna prostora koji se nalaze sa prednje i zadnje strane objekta, opslužujući na taj način centralnu zonu grada. Objekat karakteriše arhitektonski jezik moderne, sa prepoznatljivim arhitekton-skim izrazom autora koji se najvi-še čita kroz monumentalnost i ma-terijalizaciju objekta. Zanimljivo je da je u sličnom periodu (1967) izgrađena Robna kuća u Osijeku, arhitekte Milana Mihelića, koja ima veoma sličan arhitektonski odgovor na istu temu. U neposrednoj blizini nalazi se još jedan objekat namijenjen trgovini, iz tada najpoznatijeg jugoslovenskog lanca Robna kuća Beograd, kasnije robna kuća “NAMA” (1954/1955), koju su u lokalnom kontekstu nazivali “Titograđanka” i “Podgoričanka”. Tako je nekadašnji Titograd u strogom centru grada vizuelno markiran upravo sa dva objekta trgovine, od kojih se oba, nakon procesa privatizacije, da-nas nalaze u veoma lošem stanju, i o čijoj se daljoj sudbini aktivno polemiše. 

KRIZA KONCEPTA

Trend izgradnje robnih kuća završava se krajem 80ih godina prošlog vijeka, a jedna od poslednjih robnih kuća bila je ,,Beograd” u Subotici (1988) arhitekte Lasla Goložija i Dežea Ludašija, smještena u centralnoj gradskoj ulici, svojim oblikovanjem kao da je najavljivala postmodernizam, ali i krizu serije ovih objekata na prostorima SFRJ (Mitrović, 2016). Rat devedesetih godina u regionu, značajno je uticao na masovnu potrošnju koja je sankcijama bila ugrožena, a zbog čega su direktno stradali koncepti velikih trgovinskih lanaca, čime dolazi do zatvaranja najvećeg broja robnih kuća na prostoru tadašnje Jugoslavije. Narednih godina, usljed izmjene prvobitne funkcije, one postaju maligne tačke grada koje se kao takve nalaze i dalje na najboljim pozicijama u gradu. 

VEĆINA NAVEDENIH PRIMJERA DOŽIVJELI SU SLIČNE TRANSFORMACIJE, KAKO U FUNKCIJI TAKO I U ARHITEKTURI, MIJENJAJUĆI KARAKTER PROSTORA I ZNATNO UTIČUĆI NA PRVOBITNI IDENTITET GRADA, U KOME SU OVI OBJEKTI IMALI REPREZENTATIVNU ULOGU. DANAS ROBNE KUĆE PREDSTAVLJAJU ISTOVJETAN PROBLEM I NERIJEŠENO PITANJE U GOTOVO SVIM GRADOVIMA U KOJIMA SU IZGRAĐENE.  

Nakon socijalističke prošlosti, crno-gorski gradovi ulaze u novu periodizaciju dinamičnih promjena, koje karakteriše prelazak - tranzicija iz socijalizma u kapitalistički sistem. Kako su robne kuće u periodu socijalizma bile produkti i vlasništvo države, nadolazeći trend privatizacije utiče na izmjenu koncepta trgovine, te robne kuće u tom smislu postaju prevaziđen model. Tako su brojni uspješni primjeri robnih kuća, zbog svoje veoma dobre infrastrukture i prostornog potencijala, rekonstruisani ili podlegli prenamjeni, čime je značajno izmijenjen cjelokupan kontekst prostora u kome su nastajali. Većina gore navedenih primjera doživjeli su slične transformacije, kako u funkciji tako i u arhitekturi, mijenjajući karakter prostora i znatno utičući na prvobitni identitet grada, u kome su ovi objekti imali reprezentativnu ulogu. Danas robne kuće predstavljaju istovjetan problem i neriješeno pitanje u gotovo svim gradovima u kojima su izgrađene.

Da li će novi svjetski trend Internet trgovine, izmijeniti tradicionalne modele i uticati na gradove, ostaje da vidimo.