JUBILARNI, DESETI PO REDU FLUID DIZAJN FORUM POD NAZIVOM LEGO ERGO SUM ODRŽAN JE NA CETINJU OD 23–29. MAJA 2022. GODINE. KAO FLUID FAN, SVJEDOK SAM NJIHOVOG ODRASTANJA, I NAPREDOVANJA NA SVIM NIVOIMA, I NAKON DESET GODINA SA PRAVOM MOGU REĆI DA JE FLUID DIZAJN NAJBOLJI DOGAĐAJ TOG TIPA U ZEMLJI, ALI I VEOMA KONKURENTAN U REGIONU. TOME U PRILOG IDU FASCINANTNE BROJKE DA JE U PRETHODNIH DEVET GODINA, I 75 DANA FLUIDA, UČESTVOVALO 1119 PARTICIPANATA, ODRŽANO 217 PREDAVANJA, A ČAK 678 PARTICIPANATA SA PREKO 30 FAKULTETA DALO JE SVOJ ODGOVOR NA 51 RADIONICI…ORGANIZOVANO JE 37 IZLOŽBI, A DECENIJA FLUIDA BROJI ČAK DO PREKO 8200 POSJETIOCA. ZA OVAKO ZAPAŽENE REZULTATE ZASLUŽAN JE, PRIJE SVEGA, SJAJAN I POSVEĆEN FLUID TIM, KOJI OD SAMOG POČETKA PREDVODI PROFESORICA ANA MATIĆ, KOJA SA ISTOM ENERGIJOM SVAKE GODINE POSTAVLJA NOVE TEME I ZADATKE, GRADEĆI JEDNU VELIKU REGIONALNU I INTERDISCIPLINARNU FLUID PORODICU.

Ove godine, posebno me je obradovao poziv da budem mentor na jednoj od FLUID radionica, zbog čega sam provela sedam nezaboravnih dana na Cetinju, radeći na jednoj veoma zanimljivoj temi, i upoznajući veliki broj studenata i kolega, ali i značajnih imena iz svijeta grafičkog dizajna i arhitekture. Zbog svega onog što FLUID jeste svih ovih godina, ali i zbog ovogodišnje fluidne energije koja nas je nakon Covid pauze podsjetila na radioničarska iskustva i sinergiju koju ovakve manifestacije nose sa sobom, zapisujem FLUID u dnevnik najdražih događaja 2022. godine.

U okviru ovogodišnjeg konferencijskog programa, studenti i posjetioci imali su priliku da čuju brojna predavanja eminentnih stručnjaka iz Crne Gore, regiona i inostranstva, iz oblasti grafičkog dizajna i arhitekture, među kojima su Borut Vild, Marko Golub, Ivica Mitrović, Elio Leturia, Boštjan Kenda, Nikola Đurek, Ana Matić, Janko Ljumović, Marina Milanović, Kathleen i Christopher Sleboda, Snežana Ristić, Maša Poljanec, Maja Stanković, Aleksandra Prole, Nina Bačun, Carolin Bloeink. Sva predavanja su bila veoma sadržajna, inspirativna ali i provokativna, a meni je posebnu pažnju privuklo upravo predavanje koleginice Snežane Ristić, arhitektice koja je dio svoje karijere posvetila razgovorima sa poznatim arhitektima. Intervjui su bili prikazani u auditivnoj formi, što je rezultat njenog radijskog angažovanja, te je zaista bilo zadovoljstvo slušati jedan od poslednjih intervjua sa velikim Bogdanom Bogdanovićem, ali i sve one kao što su razgovori sa Peter Zumthorom, Vedranom Mimicom, Branislavom Mitrovićem i drugim.

Osim konferencijskog programa, kao svake godine, posebno je dobro koncipirana sekcija FLUID EXPO, gdje je veoma zapažena izložba radova studenata Arhitektonskog fakulteta Nevidljivi gradovi, a koja je rezultat semestralnih vježbi i grafičkih istraživanja u okviru predmeta Digitalne metode u arhitekturi, pod mentorstvom profesorice dr Slavice Stamatović Vučković i saradničkog tima u sastavu dr Ema Alihodžić Jašarović i dr Marija Bojović. Studenti su na veoma specifičan način ilustrovali odabranu priču iz istoimene knjige Itala Calvina, čiji rezultat je slojeviti prikaz - maketa, izvedena CNC tehnologijom, na odabranim materijalima. Studenti koji su izlagali na izložbi su: Paola Iritano, Jelena Milićević, Milica Labudović, Marko Đurić, Jovo Čeprnić, Maša Raković, Dunja Cikić, Jelena Vuletić, Elda Kordić, Sara Tomić, Momčilo Hadži Ristić. Izložba je prikazana u holu tehničkih fakulteta. Fluid Expo ove godine ugostio je i izložbe No Literal autora Elio Lituria, izložba Mirka Ilića Iz povijesti ljudske gluposti – dizajnerska povijest svijeta, koja je prikazana u Modernoj galeriji u Podgorici, kao i izložbu Pet lakih komada i poučne priče, koja kroz prizmu pet priča prikazuje kratak uvid u fragmente dizajnerskog i edukativnog djelovanja Boruta Vilda, koji se manifestuju kroz pojmove: Učenje, Politika, Institucija, Čitanje i drugi.

FLUID Book room je jedan od segmenata ovogodišnjeg programa, koji je nudio mogućnost uvida u neka od najboljih svjetskih izdanja.

Ipak, tradicionalno najzanimljiviji i najživlji dio FLUID-a pripada radionicama, koje su realizovane u šest timova od 23. do 27. maja, pod mentorstvom Maneta Radmanovića (Hello, my name is…); Johanna Marcade – Mot (Turbo knjiga); Domen Fras (Lego ergo sum, Lego ergo Scribo); Svena Sorića (Linija-Retina-Pattern); Dejana Draškovića i Radovana Vukasovića (Piknik pored puta, etimološke mape) i Eme Alihodžić Jašarović i Nemanje Milićevića koji su predvodili jedinu arhitektonsku radionicu pod nazivom Narativni prostor. Svi mentori su formirali svoje zadatke i podteme u okviru vodeće teme koja je kao osnov imala čitanje, kako kodiramo i dekodiramo značenje, čitanje kao kreativni čin rekontekstualizacije sadržaja, i postavlja pitanje šta se dešava kada se odnos prema kulturi čitanja radikalno mijenja.

Kako FLUID godinama veoma posvećeno angažuje studente arhitekture, postavljajući zadatke kao neodvojiv segment prostora, tako je i ove godine, radionica br 5, Narativni prostor, bila postavljena kao arhitektonski odgovor, na temu ,,čitanja prostora,,. Arhitektonski duo koji je već prepoznat u radioničarskim aktivnostima, a koji su ujedno i saradnici na Arhitektonskom fakultetu u Podgorici, sa studentima su ispitivali proces oprostoravanja narativa, koji je nemoguće doživjeti van fizičkog konteksta. Polaznici radionice, njih deset, koji dolaze sa nekoliko fakulteta iz regiona, imali su zadatak da najprije obiđu grad, i mapiraju jedan po njima najinspirativniji prostor, koji je mogao biti sastavni dio enterijera, eksterijera…dvorišta, trga, parka… Nakon mapiranja, i prikupljanja fotodokumentacije, studenti su imali zadatak da izmisle priču – fikciju, događaj, koji se desio u tom prostoru. Time se, potpuno inverzno, od studenata očekuje da se upuste u proces imaginacije, režije, i scenarija, kako bi u tom procesu jasnije razumjeli vezu teksta i konteksta priče koji ima svoju fizičku manifestaciju.  U nastavku, prelazi se na rekonstrukciju sadržaja zadate priče. Ovaj pristup, suprotno ustaljenim filmskim formama, sinopsis gradi u strogo arhitektonskom okviru, oslobođen je ljudskih relacija i društvenih uslovljenosti, ili je njihovo postojanje čisto prostorno. Na taj način participant inicira svoju scenografiju odabranog kadra, prepoznajući značaj interakcije čitanja priče i prostora koju možemo ispitivati arhitektonskim jezikom. Prenošenje priče u vizuelnu formu, cilj je kreirati metaforičku arhitekturu ili prostornu kompoziciju, koja za rezultat ima novo čitanje cetinjskog narativa. Tako je deset studenata, učesnika radionice, svoju priču ispričalo kroz formu jednog zamrznutog kadra, interpretirajući je kroz grafički sveden plakatski prikaz, čime se ova radionica na kraju vezuje za inicijalni koncept FLUIDa. Priče su se kretale od veoma maštovitih i duhovitih, zelene vještice koja živi u cetinjskoj biblioteci, do sentimentalnih i reminiscencije na dvorište u kome je djevojčica učila šah sa dedom, tjeskobne priče žene iz cetinjskog zatvora, priče o čekanju, odlascima, susretima, paranojama u javnom prostoru, dijalozima…Kada smo dobili ,,zbirku,, od deset ilustrovanih priča, ideja je bila prezentovati ih u vidu dnevnih novina jednog ,,zamrznutog,, momenta koji se desio na Cetinju 12. maja u 14:30h, kao insertovan i zabilježeni trenutak u gradu, onih životnih priča koje se dešavaju na deset mapiranih lokacija.

Autori Narativni prostor: Antea Benzon, Mladen Milačić, Helena Tošić, Fatmir Begović, Šćepan Popović, Sofija Poleksić, Marija Vujisić, Natasha Nikolovska, Jovana Berkuljan, Frano Kolović i Mija Mijanović

Mentori: dr Ema Alihodžić Jašarović i Nemanja Milićević

Najbučniji i najzabavniji dio FLUIDa bila je upravo prezentacija rezultata radioničarskog rada, gdje su sve grupe posebno prezentovale svoj rad. Uvijek me nanovo iznenadi kreativnost studenata, da u tako kratkom roku proizvedu veoma zapažene rezultate, znajući koliko je ponekad i cio semestar nedovoljan za motivaciju. Odgovori na temu LEGO ERGO SUM, bili su raznoliki u zavisnosti na postavku koncepta unutar radionice, ali su svi na svoj način bili duhoviti, promišljeni, ponekad kritički orijentisani, nekad namjerno apstrahovani, neki u formi knjige, eksperimenta, štampe, biltena, postera, video forme… Neki su se bavili pismom i tipografijom, kreirajući nove tipografske forme i novo digitalno pismo, provokativno i duhovito ih vraćajući u grad. Jedni su se igrali epistemiologijom riječi, tumačeći njihovo značenje, gradeći neke nove forme koje su zasmijavale sve prisutne…neki su se bavili upoznavanjem sebe, koristeći razne grafičke forme izražavanja i nudeći odgovor na temu Hello, my name is_____.

Neki su procesi bili čak zabavniji i od rezultata, kao što je onaj u kome su studenti sito štampom izradili jednu potpuno chic knjigu, eksperimentišući pomalo arhaičnim ručnim tehnikama štampe. Jedni su polazeći od linije gradili pattern, ali i digitalizovali i animirali statičnu sliku, eksperimentišući na taj način sa medijima, dobivši za rezultat jedan jako efektan audio vizuleni video format. Na kraju, zapisane izmišljene cetinjske priče, ilustrovane kroz deset plakatskih formi, ostavili smo u hodniku Fakulteta likovnih umjetnosti kao trag jednog dobrog iskustva, i kao podsjetnik da su priče, iako izmišljene, važne za gradove, isto koliko je i čitanje važno za njihovo razumijevanje.