Povratak prirodnih tokova u urbani život

Riječni tokovi u gradskoj sredini oduvijek su bili mjesta ukrštanja, značajne trase duž kojih se formiraju naselja i gradovi. Kako su se gradovi širili i kako je urbanizacija bila sve obuhvatnija, manje rijeke i potoci pretvarani su u prijemnike otpadnih voda, te je njihov kvalitet opadao u velikoj mjeri. Istovremeno, u naletima galopirajuće izgradnje manji riječni tokovi, potoci, kanali pa i jezera prosto su uklanjani sa puta nadiruće ekspanzije izgradnje. Obale su betonirane, saobraćajnice često podizane preko vodenih tokova, ili su prosto ’utjerivane’ ispod površine zemlje u betonske cijevi.

Prirodna konfiguracija terena i dalje navodi bujične tokove u trenucima velikih kiša ka ovim potocima, ali njihova je prijemna moć smanjena na širinu cijevi na koju su svedeni, te dolazi do prelivanja, i uz druge faktore kao što su prezasićenost površina nepropusnim materijalima, manjak zelenih površina, klimatske promjene i sve češće velike količine padavina u kratkom vremenskom periodu, gradske ulice postaju prezasićene atmosferskim padavinama. To dovodi do sve većih problema u funkcionisanju gradova, a materijalna šteta postaje teško nadoknadiva. Poremećaji u kretanju vodenih masa, u trenutku kada se riječni tokovi i potoci dovedu ispod zemlje, remete u potpunosti šemu preraspodjele tih masa, i dolazi do trajnog remećenja sistema filtracije i prihvata vode.

U svjetlu nadolazećih prirodnih promjena koje čak i evropske gradove vode ka neminovnim poplavnim udarima, sa kojima se oni u ovom trenutku teško bore, javlja se u posljednjih dvadesetak godina trend koji u stranoj literaturi opisuju kao ’Daylighting’. 

To je proces u kome se najčešće dio riječnog toka ili potoka ’otvara’, odnosno vraća na površinu zemlje. Ovakvi poduhvati često se rade u centralnim gradskim zonama, i mogu se čak i nazvati kontroverznim, jer se time vrši prirodno-urbana transformacija prostora, koja nije uvijek svima po volji, ali dugoročno svakako doprinosi lokalnom stanovništvu na više nivoa. 

Vrlo često ovaj proces zahtijeva transformaciju uličnih frontova, pijačnih trgova ili drugih poslovno-ugostiteljskih dijelova grada, pa ne nailaze uvijek na pozitivnu reakciju stanovništva. Međutim, ovakva transformacija dugoročno implicira zaista velike dobiti i to kroz:

- urbanu transformaciju – uz riječne tokove i potoke podignute na nivo terena uvijek u stopu ide i širenje zelenih površina kao nezaobilazne bafer zone riječnih tokova 

- uzajamna veza zeleno-plave infrastrukture podiže kvalitet gradske sredine i omogućava lokalnom stanovništvu rekreativne zone ili bar urbane džepove koje do tada nijesu imali 

- ovako formirane nove gradske plavo-zelene zone, bez obzira na njihovu veličinu, drastično dižu cijenu nekretnina te lansiraju stare i neatraktivne kvartove u zonu visokopoželjnih kvartova grada, a sa tim se podiže i tržišna vrijednost 

- efekti u promjeni mikroklime okolnog urbanog tkiva su neminovni – smanjuje se efekat toplotnih ostrva, povećava se ukupni biodiverzitet 

- smanjuje se količina nekontrolisanih atmosferskih tokova na gradskim površinama 

- atmosferske vode se ocjeđuju brže i njihova prirodna filtracija, tj. prečišćavanje kroz ove površine je višestruko efektnija i jeftinija nego klasični sistemi prečišćavanja 

- mijenja se struktura vjetrova gradske zone, pa infiltracija svježeg vazduha snižava zagađenost čak i do 35% 

- povećava se otpornost okruženja na stogodišnje vode

Jedan od najpoznatijih primjera ovakve transformacije je potok Cheonggyecheon u Seulu, Južna Koreja. Sedamdesetih godina 20. vijeka iznad ove rijeke formiran je autoput, a prije toga je korišćen kao ispust za kanalizaciju. Visokim betonskim stubovima autoput je formiran iznad potoka a on je uvučen ispod površine zemlje. Njegova degradacija je išla ka sve većem zagađenju vodotoka, a iako ispod zemlje, njegov prirodni tok izazivao je potencijalnu opasnost po stabilnost betonskih nosećih stubova saobraćajnice. Zato je, 2003. godine Seul otvorio priču o potpunoj transformaciji linearnog poteza potoka, koja će, kako će se ispostaviti kasnije, biti kamen temeljac za sve kasnije transformacije ovog tipa. Iako je ovaj projekat bio neuobičajen po tome što je ovaj potok ’unaprijeđen’ dodatnim pritokama vode, jer potok je bio samo povremeno prisutan u toku jačih kiša, te je često osporavan kao vještački, ipak se može reći da je izuzetno unaprijedio bioekološku osnovu centralnog gradskog jezgra, jer se danas na ovom prostoru mogu naći preko 260 vrsta biljaka, 20 vrsta riba, 10 vrsta reptila i vodozemaca i preko 33 vrste ptica, a broj insekata je povećan za 35%. 

Sa druge strane, realizacija ovog projekta dovela je do potpune urbane transformacije kvartova i to promjenom namjene od ranije prevashodno industrijske ka poslovanju, komercijali, turističko-ugostiteljskoj namjeni i obrazovnim institucijama. Cijena nekretnina povećana je čak i do 80%.

Iako je transformacija koštala preko 260 miliona eura, ovaj poduhvat utemeljio je put sličnim projektima jer se ispostavio kao izuzetno uspješan način revitalizacije prirodnih vodotokova i podizanja kvaliteta prirodne osnove grada kao i biodiverziteta, ali i kao uspješan marketinški i turistički projekat koji je do sada putem brojnih aktivnosti i usluga inkasirao milione eura u budžet grada.

Gradskim kanalima u našoj planerskoj praksi se vrlo slabo bavimo u smislu njihovog potencijala kao gradskih arterija i svih drugih prikazanih potencijala. U najboljem slučaju oni se posmatraju kao atmosferski kanali za prihvat vode.

Međutim, svjedoci smo da se oni intenzivno zatrpavaju, uvlače pod zemlju u betonske cijevi, dalje bez prečišćavanja upuštaju u gradske rijeke, čineći ogromno zagađenje. Drugo, plaže primorskih gradova se prihranjuju sedimentnim materijalom iz ovih potoka, a oni su sve manje aktivni, potisnuti duboko ispod zemlje, skoro kao i naša svijest o tome. 

Oni koji su i dalje vidljivi služe kao prihvat iz septičkih jama ili su im korita betonirana, te gube svoja prirodna svojstva.

Možda će nas agenda Evropske unije trgnuti iz ove prakse, jer je u planu da se do 2030. godine revitalizuje oko 25.000 km slobodnih riječnih tokova, kao i da se unaprijedi zeleno-plava infrastruktura kao odgovor na klimatsku adaptaciju gradova (*Strategija biodiverziteta do 2030*, *Strategija Evropske komisije*). Mnogi gradovi imaju već usvojene tzv. plave agende, i krajnje je vrijeme da osvijestimo ovaj dio prakse kao neophodni strateški cilj.

Napisala: Danica Mihaljević Davidović, 
diplomirani inženjer pejzažne arhitekture