Istina, radije bih da nam omladina ide na koncerte nego na proteste, ali ako već nema druge opcije, onda ću zauvijek biti na njihovoj strani. Kao neko ko je izabrao raditi sa mladim ljudima, i to sa ljudima koji maštaju i vizuelizuju bolji grad i bolju budućnost, bezrezervno biram da vjerujem u ispravnost njihovih odluka. Ono što sam naučila za više od deceniju rada sa njima je, da ih nikada ne možete prevariti. Isto tako, nadam se da su oni naučili najvažniju lekciju, da je važnije od bilo koje ocjene, da nauče da misle, da odlučno trasiraju put ka boljoj budućnosti, i da su letargija, nezainteresovanost i ćutanje neprihvatljiva opcija za nekoga ko ima dvadesetak godina.
Izvor: https://instore.hr/sr/article/18108/lidl-i-umetnik-andrej-josifovski-pijanista-u-borbi-protiv-klimatskih-promena
Posljednjih mjesec dana, svjedočimo velikim studentskim protestima u regionu. Jeziva realnost, izvela je i crnogorske studente na ulice. Buđenje studenata i njihov bunt je uvijek pokazatelj zrelosti društva, bez obzira na njegove nebrojene malignitete. Nažalost, u porodici ali i u školi ih često utišavaju, sputavaju da misle i da rezonuju, uče ih da reprodukuju zadato štivo, a onda ih ako se odupru, kažnjavaju ocjenom. Djeluje da nam je svima falilo malo studentskog i mladalačkog punk-a u moru ofucanog i nataloženog turbofolka koji je zašao u sve pore sistema. Slobodna misao dugo na Balkanu nije bila u modi, jer mnogi su je skupocjeno platili životom. Zato dragi studenti, gdje god da ste, i za koju god ideju se borite, sigurna sam da je čista i da je za bolje sjutra!
Proteste sam uvijek doživljavala ne samo kao čin odgovornosti i hrabrosti, već kao kreativni čin. Dok sam radila na svojoj magistarskoj tezi, koja se ticala percepcije grada u vidu kretanja, susrela sam se sa sjajnom knjigom Rebeke Solnit, Lutalaštvo - istorija hodanja, i tada shvatila koliko dobar grad može biti dobar stimulus za mišljenje, za kreativnost, za aktivizam, ali i za bunt. Ne zaboravimo da za dobar protest trebamo imati makar dobar bulevar, dobar trg, ali i dobro društvo. Jer svi znamo da ,,kakvo društvo, takav grad’’. U tom smislu, protest kao vid reagovanja u prostoru, može vrlo lako postati prostorni gest, i priznajem da moje simpatije idu svim tipovima protesta osim onim destruktivnim. U periodu 2023. do 2024. Deutsches Architekturmuseum (DAM) u Frankfurtu, bio je domaćin izložbe PROTEST/ARHITEKTURA: BARIKADE, LOGORI, SUPERLJEPILO. Ovaj izlog istražuje demonstracije i rezultirajuću arhitekturu, kao i njenu ulogu u protestima. Kako protesti zaposijedaju javne prostore, uspostavljajući prisutnost blokiranjem, odbranom, zaštitom ili osvajanjem, arhitektura protesta dobiva oblik.
Izvor: https://www.spatialagency.net/database/why/political/ant.farm
Istražujući značajne proteste kroz istoriju, primjećujem kao izuzetno važno uspostavljanje koncepta reagovanja, bilo da je organizator pojedinac ili grupa, što u najvećoj mjeri zavisi od teme, odnosno motiva. Kao žena, ne mogu da najprije ne spomenem sve one sjajne feminističke proteste kroz istoriju, među kojima ističem Votes for Women u Londonu iz 1909. godine. Ovaj podvig smatram izuzetnim jer se dešava početkom prošlog vijeka, pri čemu borkinja Muriel Matters u balonu (Spancer Airship), leti iznad grada apelujući na pravo glasa žena, i to u trenutku otvaranja državnog parlamenta. Ovo dakle nije samo obični performans, već i tehnološki poduhvat u kome je Henry Spencer dizajnirao letilicu (balon) za ovu svrhu. Iako je zbog jakog vjetra, balon neslavno završio u granju u predgrađu, a ne u Westministeru, cilj publiciteta važnosti ženskog glasa je uspio.
Anti kolonijalne proteste kojih je kroz istoriju bilo jako puno, takođe smatram izuzetno važnim za istoriju aktivizma, jer su zbog svoje dugogodišnje borbe prerastali u pokrete. Jedan od takvih je The Red shirt movement, koji je trajao od 1930-1947. godine, svojevrsna socijalna reforma koju je pokrenuo Abdul Ghaffar Khan u sjeverozapadnoj provinciji Indije, protiv Britanije kao kolonijalne sile. Kao izuzetno kreativan koncept protesta iz tog perioda, izdvajam parodiju The Nazi Snake (Moskva, Crveni trg, 1934. godine), koja je predstavljena kao performans sa instalacijom u obliku zmije dugom 20m na čijem čelu je svastika (kukasti krst), a koji je bio usmjeren protiv uspona fašizma u Evropi. Zanimljivo je, da nećete naći gotovo nijedan podatak o ovom protestu na google pretraživaču.
Izvor: https://designmuseum.org/exhibitions/beazley-designs-of-the-year/transport/teeter-totter-wall
Posebno konceptualnim izdvajaju se aktivistički pokreti usmjereni ka borbama protiv klimatskih promjena, gdje među velikim brojem sjajnih pristupa, performansa, instalacija i protesta, izdvajam utopijsku ideju Dome over Manhattan (1960.), koja predstavlja mega-kupolu američkog arhitekte Buckminstera Fullera, koji je predložio rješenje za borbu protiv pregrijavanja zemlje, posebno u New York-u. Ovaj lucidni prijedlog sastojao se od masivne staklene kupole s kontrolisanom klimom, ispod koje ne bi bilo snijega, i ostalih neugodnih vremenskih uslova, što dovodi do čistog vazduha i smanjenja troškova grijanja i hlađenja. Dakle iako ne pripada kategoriji protest, ovakav arhitektonski čin, smatra se svojevrsnim kreativnim aktivizmom.
Izvor: https://edition.cnn.com/2019/09/12/politics/greenpeace-protest-houston-democratic-2020-debate/index.html
Kada je riječ o takvom pristupu, posebno cijenim pristup i aktivizam koji mladi arhitektonski tim od pet arhitekata, nastao u Firenci (1966.) - Superstudio sprovodi 1960-ih i 1970-ih godina, a koji često prikazujem studentima. Continuous Monument, kao i brojni drugi iz njihovog opusa, predstavljaju kritički gest, u kome arhitekturu postavljaju kao sredstvo kritike, ali i da se arhitekturom može uspostaviti ,,kosmički red na zemlji’’. Kontinuirani spomenik predstavlja model totalne urbanizacije, u kome se pomjeraju granice između prirode i arhitekture. Fenomenalnim fotomontažama se demonstrira apsurd koji može dovesti do sjedinjenja ova dva suprostavljena elementa.
Još jedan istorijski poznat aktivistički gest sa kreativnim predznakom, bio je Clean Air Pod u režiji Ant Farm (Farma mrava) koji su osnovala dvojica arhitekta, Chip Lord i Doug Michels, u San Franciscu 1968. godine. Njihov rad bavio se arhitekturom, dizajnom i medijskom umjetnošću kritikujući sjevernoameričku kulturu masovnih medija i konzumerizma. Ant Farm producirao je radove u brojnim formatima, uključujući manifeste, video zapise, performanse i instalacije. Kritikujući otrovni vazduh, smog i strah od gušenja u urbanim sredinama, ovaj arhitektonski kolektiv izveo je 1970. performans “Breathing – That’s your Bag,” pozivajući posjetioce da uđu u zatvoreni pneumatski mjehur kako bi disali sigurno, zatvoreni od zagađenog vazduha. Mjehurić, nazvan “Clean Air Pod” (CAP 1500), eliminisao bi štetne atmosferske zagađivače i zaštitio ljude sklonjene u njemu. Na performansu su nosili plinske maske, zaštitnu opremu i bijela laboratorijska odijela, a prolaznike su pozivali da potpišu obrazac za pristanak na smrt ako odluče ne doći u Clean Air Pod. Događaj je objavljen u The Oakland Tribuneu kao prognoza za budućnost 1972.
Borba protiv AIDSa podstakla je brojne proteste širom svijeta, a jedan od najupečatljivijih u svom konceptu, bio je performans The world largest condom, koji je trajao svega 20 minuta, organizovan 1993. godine na Place de la Concorde, u Parizu. Tada je 20-ak metara duga pink instalacija, postavljena na obelisku, i kao takva ulazi u Ginisovu knjigu rekorda. Projekat je podržan od italijanske modne kuće Benetton. Performans je ponovljen u Buenos Airesu 2008. godine.
Govoreći o angažovanom društvenom gestu, ističem veoma važnu ulogu pojedinaca i njihovih individualnih umjetničkih performansa, koji u fokusu imaju socijalnu pravdu. Jedan od takvih je paraSITE homeless shelter, nastao 1998. godine od strane multidisciplinarnog umjetnika Michael Rakowitz, koji predstavlja koncept skloništa - prilagođenu strukturu na naduvavanje, dizajniranu za beskućnike. Skloništa se po principu parazita, kače na vanjske odvodne otvore sistema grijanja, ventilacije i klimatizacije (HVAC) zgrade. Topli vazduh koji izlazi iz zgrade istovremeno naduvava i zagrijava dvostruku membransku strukturu. Projekat je započeo distribucijom ovih skloništa za više od 30 nezbrinutih osoba u Bostonu i Cambridge-u, MA i New York-u, a od tada se svake godine grade i distribuiraju u Chicag-u, i funkcionišu kao rješenje i dan danas. Autor navodi da bi ova skloništa trebala nestati kao što bi problem trebao nestati.
Arhitekti i umjetnici su nerijetko kroz istoriju demonstrirali bunt, koristeći metod okupacije područja, napuštenih fabrika, hala ali i čitavih industrijskih zona, kako bi ih angažovali za potrebe umjetničkog i kreativnog rada. La Carpa u središtu Seville bio je prvi takav umjetnički prostor u gradu i dom pozorišne grupe Varuma, koji je država zatvorila 2014. godine, nakon čega ga grupa umjetnika zauzima. Kompleks se sastojao od dva cirkuska šatora, i instalacija koje stoje na savijenim metalnim nogama poput golemog pauka. Suočeni sa nedostatkom podrške umjetnosti od strane gradske javne uprave, Cirugeda i pozorišni reditelj Jorge Barroso stvorili su prostor kao “referencu za andaluzijski nezavisni kulturni svijet”. Barroso je čak godinu dana živio tu bez struje i vode kako bi osigurao svoje pravo na taj prostor. Okupacija je bila jedini način na koji su od vlasti mogli dobiti odobrenje za korišćenje zemlje. Tokom četiri godine koliko je kampus otvoren, hiljade ljudi posjetilo je koncerte, pozorišne predstave i radionice. Nakon četiri godine, vlasti su uklonile instalacije. 
Izvor: https://www.oblakodermagazin.rs/portret-sa-likom-jovana-memedovic-od-flasa-na-svetski-dan-reka/
U Evropi, ali i u regionu, postoji veliki broj primjera sličnih kompleksa, koji su nastali na sličan način, a koji i danas funkcionišu kao alternativni umjetnički centri grada. Savez arhitekata Crne Gore, čiji sam tada bila aktivan član, takođe koristi sličan pristup, kada od tadašnje uprave Glavnog grada zahtijeva da ustupi jednu od bivših fabrika u industrijskom kompleksu Titex, u kojem formira sjedište SACGa i formira alternativni kulturni centar Kolektor, koji i danas funkcioniše za potrebe najčešće vaninstitucionalnih kulturnih događaja. Pojedinačni umjetnički angažovani pristup, može imati veoma snažan impakt, a u prilog tome je i performans kineskog umjetnika Ai Wei Wei, koji 2016. godine u nastojanju da skrene pažnju na tekuću humanitarnu krizu, koristi prsluke za spašavanje izbjeglica odbačene i prikupljene na ostrvu Lesvosu, kako bi omotao stubove poznate Konzerthaus u Berlinu. Šest stubova koji primaju posjetioce u koncertnu dvoranu privremeno je obmotano u 14 000 narandžastih prsluka. On na ovaj način šalje snažnu poruku o teškom životu azilanata koji konačno stižu do obale, pri čemu svaki pojedini prsluk odražava individualni život muškarca, žene ili djeteta, a čije je iskrcavanje na Lesbosu tek početak. Instalacija je realizovana za gala cinema for peace 2016.
Još jedan zanimljiv pristup koji je obilježio svjetske portale arhitekture, rezultat je arhitektonskog studija Rael San Fratello od 2009. godine, koji istražuje granicu koja dijeli Meksiko od SAD-a. Promatrajući granicu kao mjesto koje prekida odnose između dviju zemalja, željeli su stvoriti mjesto gdje bi se građani s druge strane granice mogli povezati, pa su dizajnirali tri pink ‘klackalice’ koje su umetnute u praznine čeličnog rubnog zida (Teeter-Totter Wall). Zanimljivo je da je jedan dizajner radio iz Juáreza u Meksiku, a drugi u El Pasu, SAD, što je omogućilo dvostranu realizaciju ove small scale instalacije. Na nešto manje od dvadeset minuta 2019., stanovnici El Pasa i zajednice Anapra u Meksiku mogli su se po prvi put ujediniti kroz igru. Ovaj performans ukupno je trajao svega 40 minuta i za to je dobio priznanje Beazley Designs of the Year awards, koji svake godine dodjeljuje London’s Design Museum.
Sličan koncept primjenjuje i arhitekta iz Beograda, angažovan na Arhitektonskom fakultetu, Andrej Josifovski Pijanista, koji u nizu svojih umjetničkih performansa, upućuje kritički stav vlastima, na različite često veoma provokativne teme. ’’Klackalica za prekobrojnu decu’’ predstavlja dvije zlatno obojene klackalice, smještene između takođe zlatom ofarbanih kontejnera, čime autor skreće pažnju na ekstremnu bijedu, pored koje potpuno ravnodušno prolazimo. To je jedna u nizu njegovih instalacija iz ciklusa: Zlatno doba, kojim ironično komentariše stanje u kom se nalazi srpsko društvo.
Takođe, Pijanista je veoma zapažen po njegovim instalacijama na kojima najčešće radi sam, od dizajna do realizacije, a koje su usmjerene ka podizanju ekološke svijesti. Među njima je projekat u kome je spakovao drvo u nekoliko hiljada LIDL kesa, povodom Svjetskog dana klimatskih promjena, ispred Muzeja savremene umjetnosti u Beogradu (,,Život u kesi’’).
Na Svjetski dan zaštite prirode, Pijanista je napravio drugog po redu ECO čikicu visine osam metara, ovaj put od plastike za reciklažu, da bi se mapirale divlje deponije i na taj način podigla svijest o važnosti edukacije o upravljanju otpadom i čuvanju životne sredine kod najmlađih. Prva figura nastala je na placu reciklažnog centra “KappaStar Recycling”. Inspiracija za rad je čuveni LEGO čikica, koga uzima kao simbol edukacije kroz igru tokom odrastanja.
Pijanista je takođe zapažen po instalaciji od plastičnih boca u liku novinara Jovana Memedovića, nastaloj na placu reciklažnog centra EKOStar PAK u Beogradu, odakle su flaše prenijete na Savu između Starog i Novog željezničkog mosta. Postavka je duga 20, a široka 12 metara i zauzima površinu od 240 kvadrata. Inspiraciju je kako navodi, pronašao u jednoj od Jovanovih emisija gdje je vozio kanu po rijeci Drini punoj raznog otpada i čije obale uveliko poprimaju obrise deponija.
Aktivizam usmjeren protiv pogrešnih politika države koje imaju snažan impakt na prirodu, podstakao je i 22 aktivista Greenpeacea da spuste zavjese iznad Houstonskog brodskog kanala, zatvorivši dio jedne od najvećih naftnih luka u zemlji (Greenpeace bridge, 2019). Više od 700.000 barela nafte prolazi kroz brodski kanal Houston godišnje, što čini trećinu američkog izvoza sirove nafte. Iako su planirali sprovesti performans u trajanju od 24h, bili su prekinuti i kažnjeni prema zakonu o takozvanoj kritičnoj infrastrukturi koje su državni zakonodavci donijeli kako bi kaznili protestante koji ometaju naftne i plinske operacije.
Postoji još veliki broj sjajnih primjera u kojima pojedinac ili grupa mogu djelovati, podjednako snažno, a čije ideje i slobodna misao mogu uticati na promjenu za opštedobro svih. Nemoguće je zaboraviti i borbe koje je za bolji grad hrabro sprovodila Jane Jacobs pišući knjige, članke i izlazeći glasno na ulice u borbi za bolje američke gradove. Tu je i Yasmeen Lari, prva pakistanska arhitektica, koja se bori da kroz arhitekturu obezbijedi bolji položaj i život žene, kao i za socijalnu pravdu. Tu je i Eyal Weizman, izraelski arhitekta i profesor, koji svoja istraživanja sprovodi kroz kolektiv Decolonizing Architecture (DAAR). Danas svjedočimo velikom broju protesta, koji se gotovo na svakodnevnom nivou dešavaju na svim meridijanima, sa potpuno različitim pristupima, među kojima je možda najveći medijski odjek protekle godine imao ,,napad na Mona Lisu” u muzeju Louvre u Parizu, gdje dvije žene prskaju supu po umjetničkom djelu, pokušavajući da skrenu pažnju sa umjetnosti na pravo na zdravu hranu, a samim tim i da kritikuju loš poljoprivredni sistem.
Kada se na kraju osvrnemo na aktivizam u Crnoj Gori, osim uvijek pripravnih, glasnih i sjajnih cura iz Centra za ženska prava, nisam sigurna da se mogu sjetiti bar jednog skupa koji je imao neki kreativni potencijal, osim možda protesta povodom masovne sječe čempresa u Baru uz slogan ,,Držati uspravno’’ (2019.). A nije da nismo imali povoda. Očigledno mentalitetski sitting lifestyle, crnogorsku javnost teško može pokrenuti na protestni kreativni čin, a koji je nešto više od internet ironije i humora nastalog za kompom, iza izmišljenih identiteta, lažnih profila, kolaža i montaža koje se pojave kao ironija i ismijavanje na temu. Sjetimo se na primjer reakcije i negodovanja javnosti na rezultate arhitektonskog konkursa za glavni gradski trg u Podgorici. Ipak, vidim neke nove generacije koje su hrabrije i kreativnije od mojih, i koje i kada nam je svima stegnuto grlo od užasa i tragedije, i kada tišina vlada, oni smognu snage da govore u ime nas. Ja biram da vjerujem u njih.
Arhitekti i umjetnici su nerijetko kroz istoriju demonstrirali bunt, koristeći metod okupacije područja, napuštenih fabrika, hala ali i čitavih industrijskih zona, kako bi ih angažovali za potrebe umjetničkog i kreativnog rada.
Izvor: https://instore.hr/sr/article/18108/lidl-i-umetnik-andrej-josifovski-pijanista-u-borbi-protiv-klimatskih-promena
Sjetimo se na primjer reakcije i negodovanja javnosti na rezultate arhitektonskog konkursa za glavni gradski trg u Podgorici. Ipak, vidim neke nove generacije koje su hrabrije i kreativnije od mojih, i koje i kada nam je svima stegnuto grlo od užasa i tragedije, i kada tišina vlada, oni smognu snage da govore u ime nas. Ja biram da vjerujem u njih.
Danas svjedočimo velikom broju protesta, koji se gotovo na svakodnevnom nivou dešavaju na svim meridijanima, sa potpuno različitim pristupima, među kojima je možda najveći medijski odjek protekle godine imao ,,napad na Mona Lisu” u muzeju Louvre u Parizu, gdje dvije žene prskaju supu po umjetničkom djelu, pokušavajući da skrenu pažnju sa umjetnosti na pravo na zdravu hranu, a samim tim i da kritikuju loš poljoprivredni sistem.
Napisala: Dr Ema Alihodžić Jašarović, arhitekta i docent na Arhitektonskom fakultetu u Podgorici
