Pejzažna arhitektura /
DOK SE MI JOŠ UVIJEK BORIMO SA PITANJIMA EFIKASNOSTI, NEOPHODNOSTI I UOPŠTE OPRAVDANOSTI ZELENIH KROVOVA PRED INVESTITORIMA, SVJETSKE METROPOLE UVELIKO RAZVIJAJU STRATEGIJE POVEĆANJA BIODIVERZITETA U GRADOVIMA U SVRHU STVARANJA EKOLOŠKI JAČIH I SNAŽNIJIH GRADOVA. IDEJA REZILIJENTNOSTI, SPOSOBNOSTI NEKOG ORGANIZMA DA BUDE ODRŽIV U ODNOSU NA SPOLJAŠNJE UTICAJE, U OVOM SLUČAJU GRADA, IZUZETNO JE ATRAKTIVNA I KAO TAKVA PODRŽANA OD STRANE EVROPSKIH I SVJETSKIH INSTITUCIJA U DOMENU URBANOG PLANIRANJA (NPR. LOCAL, REGIONAL AND NATIONAL BIODIVERSITY ACTION PLAN (BAP) – AKCIONI PLAN NA REGIONALNOM I LOKALNOM NIVOU RAĐEN ZA LONDON , UK, EU BIODIVERSITY STRATEGY FOR 2030- STRATEGIJA EVROPSKE UNIJE ZA BIODIVERZITET 2030 I DR.). POSTOJE BROJNE STRATEGIJE I PREPORUKE ZA POVEĆANJE EKOLOŠKE OTPORNOSTI RASTUĆIH GRADOVA, A JEDNA OD TIH MJERA JE I EKONOMSKO I PORESKO OHRABRIVANJE INVESTITORA DA ULAŽU U ZELENE KROVOVE KAO ULOG ZA BORBU PROTIV EFEKATA KLIMATSKIH PROMJENA i UOPŠTE POBOLJŠANJE KLIME U GRADOVIMA.
Međutim, postaje jasno je da samo postojanje zelenog krova, bilo intenzivnog ili ekstenzivnog, više nije samo po sebi dovoljno.
Urbanizacijom dolazi do intenzivnog osiromašenja staništa u gradovima, jer se pod staništem ne podrazumijevaju samo parkovske i zelene površine već i sve one mahom neuređene površine u gradskoj sredini koje predstavljaju habitat za različite vrste ptica, insekata i drugih sitnih životinja i biljaka. Vrste se povlače ka obodu gradova, i prosto nestaju iz gradske sredine. U susret takvim gubicima staništa zeleni krovovi mogu biti izuzetno efikasni načini da se dio ovog „gradskog“ biodiverziteta vrati, pa čak i u centralne gradske zone. Međutim, to podrazumijeva ekosistemski pristup pozicioniranju i uopšte planiranju zelenih krovova na takav način koji će omogućiti ovakve ciljeve.
ONO ŠO JE POTREBNO JESTE RAZUMIJEVANJE PRIRODNIH BIOLOŠKIH PROCESA NA NEKOM PROSTORU, I SVEOBUHVATNO PRONALAŽENJE UZROČNO POSLEDIČNIH VEZA IZMEĐU STANIŠTA, BILJNIH I ŽIVOTINJSKIH VRSTA I MOGUĆNOSTI, PROSTORNIH I DRUGIH, SAMOG ZELENOG KROVA NA ČIJEM SE UNAPRIJEĐENJU RADI. U TU SVRHU NEOPHODAN JE ZDRUŽENI PRISTUP PEJZAŽNIH ARHITEKATA I BIOLOGA, BOTANIČARA, ENTOMOLOGA I DRUGIH, KAKO BI SE ZA DATI PROSTOR OBEZBIJEDIO NAJBOLJI I NAJEFIKASNIJI PRISTUP.
Uniformi ekstenzivni zeleni krovovi sačinjeni od vrsta iz roda Sedum, koji se vrlo često realizuju zbog svoje ekonomičnosti, ubrzo budu napadnuti od strane invanzivnih vrsta, potiskujući Sedum vrste u drugi plan, ostavljajući mjesta za samo jednu ili dvije vrste tog roda koje su se u datim okolnostima pokazale najotpornijim. Ovakvi krovovi postaju ekološki osiromašeni, jer svojom strukturom i sadržajem ne pružaju sve neophodne elemente za unaprijeđenje biodiverziteta. Ono što je potrebno jeste razumijevanje prirodnih bioloških procesa na nekom prostoru, i sveobuhvatno pronalaženje uzročno posledičnih veza između staništa, biljnih i životinjskih vrsta i mogućnosti, prostornih i drugih, samog zelenog krova na čijem se unaprijeđenju radi. U tu svrhu neophodan je združeni pristup pejzažnih arhitekata i biologa, botaničara, entomologa i drugih, kako bi se za dati prostor obezbijedio najbolji i najefikasniji pristup.
Ono na šta se cilja je pokušaj replikaciije prirodnog staništa koje bi se formiralo na tom prostoru da nije došlo do izgradnje objekta, ali unaprijeđeno na takav način da se dodatno poveća broj biljnih i životinjskih vrsta. Dakle, cilj je formiranje staništa koje je bogato vrstama, sa relativno plitkim supstratom koji varira u dubini, a koji omogućava brzu drenažu, te je značajno i sa stanovišta redukcije poplavnih procesa, koji predstavljaju značajan problem u gradovima.
Formiranje urbanih krovnih vrtova koji će biti generatori biodiverziteta u gradovima ovog tipa omogućeno je kroz:
- Korišćenje profesionalnih supstrata za ekstenzivne krovne vrtove koje čini minimum 90% mineralna materija - time se stimuliše prodiranje pionirskih vrsta koje su poželjne za podizanje biodiverziteta
- Kreiranje mozaičnosti zastupljenih staništa na jednom prostoru, gdje se smjenjuju travnati djelovi, cvjetne vrste značajne za polinatore, otvoreni prostori bez vegetacije čija je fizička struktura (šljunak različite granulacije, kora drveta, kamen, pa čak i manje, povremene vodene površine) podloga za unaprijeđenje biodiverziteta
- Intenziviranje zasada livadskih trava i cvjetnica koji predstavljaju refugijalna staništa za polinatore, leptire, tvrdokrilce i druge beskičmenjake, čija populacija intenzivno opada u gradovima sa rastom urbanizacije
- Formiranje manjih prostora bez vegetacije ili sa vrlo oskudnom vegetacijom- mnoge vrste insekata u prirodi žive u zemlji ili šljunku i za život im je potreban ambijent koji se brzo zagrijeva ili ga koriste za zagrijevanje tijela
- Profesionalni supstrati koji su lagani i porozni, a opet bogati nutrijentima predstavljaju odličan inertni materijal za formiranje zelenih krovova, ali se i oni mogu prilagođavati prirodnom ambijentu - u našem podneblju to bi značilo eventualno uvođenje krečnjačke komponente kako bi se na taj način favorizovale one biljne vrste koje od prirode rastu na krečnjačkim sedimentima.
- Upotrebu inertnih materijala pijeska i šljunka koji predstavljaju sklonište za insekte i ptice
- Promjenu dubine supstrata koja omogućava i promjenu u mikrolokacijskim uslovima vlage i toplote što uslovljava povećani broj vrsta sa različitim potrebama. Takođe, dublji djelovi supstrata mogu biti idealni za prezimljavanje pojedinih vrsta insekata.
- Pažljiv odabir vrsta - omogućava da se potisnu invanzivne, nepoželjne vrste a da se istovremeno ohrabre pionirske vrste i one karakteristične za određenu klimatogenu zonu. Kombinacija jednogodišnjih i višegodišnjih biljaka omogućava da se u toku jedne sezone već stvore uslovi za naseljavanje zelenog krova insektima.
U cilju postizanja što veće ekološke otpornosti ovako zasnovanog staništa, preporuka je da se koristi sjeme i biljni materijal koji je lokalno proizveden, i kao takav na najbolji mogući način prilagođen pedološkim i klimatskim karakteristikama područja na koje se zeleni krov realizuje. U našim uslovima to je skoro nemoguć izazov, ali entuzijazam mora postojati za sve pionirske poduhvate, pa tako nije nemoguće sakupljati ili lokalno proizvoditi određene biljne vrste isključivo za ovu namjenu.
Izbor biljnih vrsta diktiraće specifičnost prirodnog okruženja lokacije na kojoj se zeleni krov podiže, kao i prirodno rasprostranjenje i vrste polinatora i drugih insekata koji žive u blizini. Odabrane biljne vrste treba da služe kao izvori hrane i skloništa za te vrste. Vrste iz roda Sedum ne bi trebalo da čine više od 30% od ukupnog broja zastupljenih biljnih vrsta.
Mnogi krovni vrtovi kojima se podiže biodiverzitet u gradovima sadrže i specijalno formirana skloništa za insekte, kao što su gomile suvog granja ili čak specijalizovane kutije koje služe kao „hoteli“ za insekte.
Iako se često napominje da ovakvi vrtovi ne zahtijevaju skoro nikakvo održavanje, to se mora uzeti sa rezervom, pogotovo u našem klimatskom pojasu. Naime, mediteranska klima kojoj smo izloženi diktira uslove u kojima je čak i najadekvatnije formirane krovne vrtove potrebno navodnjavati najmanje 2-3 mjeseca godišnje. Redovnim održavanjem od strane specijalizovane radne snage koja zna koje vrste su na krovu poželjne a koje ne, omogućava se kontinualna održivost postavljenog sistema, te njegova otpornost na negativne uticaje i procese koji mogu dovesti do promjene u sastavu i otpornosti. Njihova je prednost svakako u skromnoj dubini supstrata, pa se mogu formirati i na već postojećim objektima sa ravnim krovom, a ne samo na novim objektima.
Svakako da je formiranje ovakvih krovnih vrtova poželjno a možda će u budućnosti biti i neophodno kako ne bismo zauvjek izgubili određene vrste iz gradske sredine. Međutim, treba imati na umu da oni nikako ne mogu biti u potpunosti zamjena za ona staništa koja se prirodno formiraju na tlu, kako zbog dubine samog supstrata, tako i zbog specifičnih uslova koji vladaju na velikim visinama (insolacija, vjetar, ograničenost prostora, kretanja i sposobnosti podloge da upije tačno određenu količinu vode, i sl.).
Na isti način, iako se mogu koristiti i kao parkovski prostori, krovni vrtovi treba da budu dodatna vrijednost u urbanoj sredini, a nikako način da se na osnovu njih zanemare ili čak u potpunosti odstrane zelene površine koje se realizuju na tlu, jer njihova prirodna, estetska i komercijalna vrijednost, a najviše upotrebna vrijednost i dostupnost, ne mogu nadjačati vrijednost klasičnih javnih zelenih površina na tlu, čijem formiranju i očuvanju svaki grad treba da teži.
