Zоrаn Аbаdić rоđеn је u Bеоgrаdu 1969. gоdinе. Diplоmirао je nа Univеrzitеtu u Bеоgrаdu – Аrhitеktоnskоm fаkultеtu 1997. gоdinе. Маgistrirао je nа Univеrzitеtu u Bеоgrаdu – Аrhitеktоnskоm fаkultеtu 2016. gоdinе u оblаsti Аrhitеktоnskе оrgаnizаciје prоstоrа, smjеr Аrhitеktоnskо i urbаnističkо prојеktоvаnjе sа tеzоm: „Маrsејski blоk аrhitеktа Lе Kоrbiziјеа – Primеnа principа i tеоriјskа оsnоvа u kоncipirаnju nоvih mоdеlа sоciјаlnоg stаnоvаnjа u Srbiјi“. Оd 2000. gоdinе је zаpоslеn nа Аrhitеktоnskоm fаkultеtu u Beogradu na Katedri za arhitektonsko i urbanističko projektovanje а od 2010. gоdinе u zvаnju dоcеntа nа Dеpаrtmаnu zа аrhitеkturu u оkviru Оsnоvnih, Integralnih i Маstеr аkаdеmskih studiја. Sаmоstаlnu аrhitеktоnsku prаksu 1X2STUDIO оsnоvао је 2005. gоdinе u Bеоgrаdu.
Povod našeg razgovora je, između ostalog, to što je projekat novog objekta Prekršajnog suda u Pančevu nominovan za prestižnu Mies van der Rohe arhitektonsku nagradu za 2019. godinu.
Stvaralački proces je jedno posebno stanje u kojem svaki stvaralac ako je riješen da nešto stvori mora pronaći svoje alate da do cilja dođe. Za mene, zahvaljujući mom mentoru i profesoru, maketa je taj svojevrsni neprikosnoveni alat kojim se služim i bez kojeg je i danas rad na bilo kom zadatku praktično nezamisliv.
Povod našeg razgovora je, između ostalog, to što ste za projekat novog objekta Prekršajnog suda u Pančevu nominovani za prestižnu Mies van der Rohe arhitektonsku nagradu za 2019. godinu. Možete li nam malo približiti sam projekat?
Da. Projekat nove zgrade Prekršajnog suda pored toga što je nominovan za tako značajnu nagradu je za nas autore željena posljedica i rezultat višegodišnjeg rada u oblasti projektovanja pravosudnih objekata. Na širem planu, za Srbiju kao državu koja teži da se dodatno ustroji, posebno u oblasti pravosuđa, objekat Prekršajnog suda predstavlja vrlo opipljiv pomak u uspostavljanju i primjeni programsko-prostornih standarda projekta pod nazivom “Unapređenje dostupnosti pravde u Republici Srbiji”. 2016. godine, sticajem po nas srećnih okolnosti od strane Ministarstva pravde RS smo pozvani da racionalizujemo sopstveni projekat Prekršajnog suda u Pančevu iz 2009. godine koji je do tog trenutka čekao svoj red. Obzirom na to da je Prekršajni sud u Pančevu sve do useljenja u novu zgradu 2018. godine djelatnost suda obavljao u stanu višeporodične stambene zgrade u centru grada površine 200,00 m2, zadatak da se za 14 sudija ostvare primjereni uslovi za rad i sprovođenje specifičnih procedura u novoj racionalizovanoj površini od 1000,00 m2 je samo po sebi značilo unapređenje.
Pored programskih uslova, ono čemu smo posebno pridavali pažnju jeste volumen, oblikovanje i pojavnost. Specifično okruženje predgrađa Pančeva u kojem se objekat izgradio, periferija grada sa strukturom stanovanja u porodičnim kućama, uz redovan lavež pasa kao dijelu identiteta mjesta je u izvjesnoj mjeri opredijelilo veličinu i formu objekta, položaj na parceli, orijentaciju i stepen željenog dijaloga koji smo u takvim okolnostima tokom rada na projektu kontrolisali a sada čini mi se u velikoj mjeri ostvarili. Na poziciji nekadašnje “Stare fabrike obuće” u martu 2018. godine izgrađen je ne tako veliki objekat suda koji je uz međunarodnu saobraćajnicu usidren sa idejom da svjedoči, nadzire i upozorava.
Možete li nam ukratko opisati kako funkcioniše Vaš biro? Kako funkcioniše rad u timu, na koji način se stvara i razvija ideja?
To je ono pitanje na koje nemam poseban odgovor osim da biro funkcioniše u pravom smislu te riječi ukoliko funkcionišu ljudi i međusobni odnosi okupljeni oko zajedničkog zadatka uslovno rečeno “problema”. Često volim da kažem da zajednički problem zasigurno ishoduje zabavu, smijeh, trenutke koje pamtimo, u svakom slučaju pozitivan ishod ma kako se on vrednovao od strane onih koji su u tom trenutku nominovani da ga vrednuju. Biro pod nazivom 1X2STUDIO je zvanično registrovan aprila 2005. godine i od tada je sve do danas po svojoj ideji, filozofiji i strukturi ostao nepromijenjen. Nas nekoliko (onih) koji imaju tu sreću da rade ono što vole će neko drugi umjeti bolje da opiše ali ono što mogu da priznam jeste da kao i tada, i sada još uvijek radimo bez vremenskog ograničenja sa istom energijom, voljom, ideologijom naročito na konkursima za koje smatram da su poseban dar jer tokom rada pružaju pravi osjećaj sreće, ispunjenosti i zadovoljstva bez “ometanja” sa strane. Ideje koje smo kroz rješenja, projekte i realizacije ostvarilii ili samo nametnuli tokom prethodnih 14 godina nastale su u momentima kada imate nešto da kažete u poslu kojim se bavite. Ideja postoji ili ne postoji. Citiraću “čovjek bez ideje i nije bog zna što” je ono što me motiviše, raduje i u šta silno vjerujem. Biti arhitekta uz rizik da ću zvučati stereotipno jeste nešto naročito, poziv i privilegija da stvari oko sebe i za društvo u cjelini u pozitivnom smjeru mijenjate. Timski rad je nešto bez čega se arhitektura ne može ostvariti. Svaki projekat je unikatan te u tom smislu mislim da se trenutak u kojem ste pozvani da pomjerite granice ne smije relativizovati jer možda druge šanse neće biti. Razrada ideje je samo po sebi ideja u prevodu.
Ja umijem da kažem da smo mi arhitekte često vrlo slični doktorima opšte prakse. Sve možemo da radimo ali do određenih granica. Mislim da to u izvjesnom smislu uopšte nije loše posebno onda kada znate da je ideja ono što projekat čini.
Koje biste objekte istakli kao izrazite reprezente Vaše arhitekture?
Ako mislite na realizovana djela, na kojima bih se i zadržao, zasigurno su to najprije objekti socijalnog stanovanja u Valjevu izgrađeni 2007. godine a kasnije nagrađeni nagradom “Grand prix” Salona arhitekture u Beogradu 2008. godine. Poseban zadatak kojem smo posebno prišli. I u ovom slučaju je jednostavnost forme i racionalnost rješenja strukture opredijelilo elemente arhitekture. Obje zgrade i bijela manja i siva veća, kako ih u birou nazivamo jesu reprezenti jednostavnih nekonfliktnih volumena, lijepih formi bez suvišnih i nepotrebnih detalja. Nedavno realizovan objekat Prekršajnog suda u Pančevu zauzima mjesto na listi onih koje mogu proglasiti reprezentima arhitekture koja se prepoznaje ne kao naša ili moja arhitektura, što u osnovi ne prihvatam, već kao ostvareno djelo arhitekture koje izgleda u skladu sa onim čemu je priređeno, bez želje da bude ono što nije ili ne može biti.
Kao treći primjer sa posebnim zadovoljstvom ističem po svemu specifičan objekat Data Centra u Prilepu u Makedoniji koji je u ovom trenutku u samoj završnici i koji iznova ukazuje na osnovne vrijednosti i načela arhitekture izražene kroz liniju, površinu i volumen. Objekat Data centra u formi cilindra utopljenog u teren nalik nagaznoj mini u odnosu na tajne i virtuelne podatke koje u digitalnom obliku čuva unutar sebe predstavlja odgovor na zadatak da se za potrebe državnih organa Ministarstva unutrašnjih poslova realizuje sklonište podataka koje će biti sposobno da odolijeva svim poznatim i nepoznatim uticajima tokom različitih nepogoda, ratova, prirodnih i stvorenih katastrofa. I u ovom slučaju je arhitektura primjetna u mjeri i ideji da bude kontrolisano bezlična, svedena i neutralna.
Ko je najviše uticao na Vaš rad i shvatanje arhitekture?
Naizgled lako pitanje sa velikom šansom da odgovor ne bude do kraja precizan. Rekao bih da na rad i shvatanje arhitekture utiču mnogi, vidljivi i nevidljivi. Arhitektonski fakultet sam upisao zato što sam bio potpuno siguran da volim da crtam. Sada kada se sjetim makete robota koje smo na likovnom u osnovnoj školi pravili od kutija za sijalice, keks i cipele kao i da sam u tome neizmjerno uživao mogao bih reći da sam zbog toga danas arhitekta. Da budem precizan, profesor Timotijević je u velikoj mjeri uticao na moj rad posebno kroz prepoznavanje sposobnosti da se pomoću makete kao najdirektnijeg sredstva izražavanja i fotografije, kojom sam se tokom studija intenzivno bavio, razvijam u pozivu. Od velikog značaja je prepoznavanje onih vrijednosti od strane drugih za koje nekada niste ili ne možete biti svjesni. Profesor je tada a i danas neko ko u kontinuitetu prati, ukazuje, bodri i kritikuje ono čime se bavite što je u svakom smislu velika podrška. Na žalost moram da kažem da nisam imao sreću da upoznam svog djeda Petra Osghiana arhitektu o kojem i dalje saznajem iz priča moje majke. U odnosu na to da mi je jedan od ujaka Stijepo Osghian takođe arhitekta koji se tokom svog rada uglavnom posvetio pedagoškom radu kao nastavnik u arhitektonskoj tehničkoj školi a potom do kraja radnog vijeka modelarstvu, mislim da jedan dio dara i zasluga dugujem njima.
U kojoj ste mjeri znanje svojih mentora i profesora prenijeli na sopstveni stvaralački proces?
U prethodnom pitanju sam donekle dao dio odgovora na ovo pitanje. Mislim da se ovdje radi, ponoviću se o prepoznavanju sposobnosti i razvoju vještina a ne znanja koje su tokom dosadašnjeg perioda u radu njegovane i u kontinuitetu razvijane. Stvaralački proces je jedno posebno stanje u kojem svaki stvaralac ako je riješen da nešto stvori mora pronaći svoje alate da do cilja dođe. Za mene, zahvaljujući mom mentoru i profesoru, maketa je taj svojevrsni neprikosnoveni alat kojim se služim i bez kojeg je i danas rad na bilo kom zadatku praktično nezamisliv. Maketa je nešto čemu vjerujete. Ako izazove radost i sreću, posebno osjećanje zadovoljstva tada sam gotovo siguran da smo na pravom putu.
Konkursi predstavljaju jedan od sastavnih djelova arhitektonske projektantske prakse, posebno u Evropi. Kakav je Vaš odnos prema instituciji konkursa u Srbiji? Pamtite li svoj prvi konkurs? Šta je bila tema?
O da. To je nešto najljepše u svakom smislu. Trenuci u kojima stvarate bez pritiska potencijalnih naručioca, bez stvarnih kontakata koji nerijetko odmažu i stvaraju šum koji ideju ne bistri već muti su na osnovu ličnog iskustva skoro pa jedino mogući tokom rada na konkursima. Arhitektonski konkurs kao institucija se u Evropi razvila do mjere da se veliki broj konkursa posebno onih projektantskih zaista i realizuje. Ne mogu u ovom trenutku ukratko objasniti ali mi se čini da je to zato što su projektni zadaci smisleni dobro odmjereni pružajući onaj očekivani i poželjni stepen slobode istovremeno obavezujući učesnike na odgovornost. U Srbiji nije tako. Konkursi nisu raspisani sa jasnim ciljem iako se to u naslovu konkursa čini. Nisu odmjereni, često nije jasno da li su projektni, anketni, programski ili kakvi već. Čini se da su naručioci željni svega. Očekuju sve a to nije moguće i ne treba. I tako se od svega ne realizuje ništa ili skoro ništa. Kao da se tek nakon završenog konkursa počne misliti što liči na zakasnelu pamet. I pored svega mislim da ukoliko imamo šta da kažemo na konkursu bez obzira šta ko očekuje onda to predajom rada i posebne ideje treba reći. To nije samo zadovoljstvo već i obaveza. U brojevima mislim da smo uradili blizu pedeset konkursnih projekata. Samo jedna prva nagrada od nekoliko je realizovana. Ostale nagrade i priznanja su ostale na listovima. Posebno mjesto zauzima idejno rješenje trga Slavija, pod zvaničnim naslovom “Trg Slavija sa fontanom” . To je bio jedan bizaran naziv koji kao realizovana kompilacija nekoliko nagrađenih Autora začinjena rješenjima onih koji su tada bili gradski akteri danas potvrđuje odsustvo ideje tako važne u svakom segmentu života, posebno u arhitekturi. Prvi konkurs pamtim i ne samo da pamtim već ga često studentima prepričavam. Konkurs za rješenje kuća u nizu u Lazarevcu 1992. godine ako se ne varam. 31 kuća u nizu, poređane kao u stroju mirno čekajući naredbu “na mestu voljno”. Bilo je obazrivo, disciplinovano, dosledno ali bez onog više koje se uvijek očekuje. Od tog momenta sve je bilo drugačije.
Koju biste od nagrada ili priznanja istakli?
Da se ne vraćam u daleku prošlost (osmijeh) pored pomenute nagrade Grand prix 30. Salona arhitekture u Beogradu 2008. godine izdvojio bih sledeće: Nagrada 37. Salona arhitekture u Beogradu 2015. godine I Special Mention Award of Council of Europe za stručnu monografiju “Uputstvo za definisanje modela tipskog suda RS”, Special Mention Award of S.ARCH 20116 za projekat Trg Slavija sa fontanom, za objekat Prekršajnog suda u Pančevu pomenuta Nominacija za nagradu Mies van der Rohe Award 2019, Specijalno priznanje 21. Salona arhitekture u Novom Sadu 2018. Godine i Big See Architecture Award 2019 u Ljubljani.
Nekada su arhitektonski biroi bili specijalizovani za određene funkcije arhitekture (javne, sportske objekte, bolnice…) danas se to dosta izmijenilo. Koji je Vaš stvaralački fokus i od čega on zavisi ?
Ja umijem da kažem da smo mi arhitekte često vrlo slični doktorima opšte prakse. Sve možemo da radimo ali do određenih granica. Mislim da to u izvjesnom smislu uopšte nije loše posebno onda kada znate da je ideja ono što projekat čini. Vratio bih se na citat o Ideji uz malu korekciju “Projekat bez ideje i nije bog zna što”. Istovremeno u odnosu na one specijalizovane biroe oni dođu zaista kao specijalisti u svojoj oblasti što je takođe u redu. Ko kako izabere i kome je šta važno tako i radi. U svom radu kada se osvrnem na projekte koje smo izradili i one koji su realizovani izdvajaju se dvije oblasti. Stanovanje i oblast pravosudnih objekata. Sticajem raznih okolnosti od 2003 godine kada sam za potrebe tadašnjeg Okružnog suda u Beogradu ispred Ministarstva pravde bio pozvan da izradim projekat rekonstrukcije i adaptacije velike sudnice u prizemlju objekta Palata pravde [05] nisam pomišljao da će to biti samo jedan od sada već desetak projekata koji su aktuelni. Poslednji koji je trenutno u fazi realizacije jeste rekonstrukcija objekta Palata pravde u Beogradu [06] koji negdje potvrđuje da se studio koji vodim sada već specijalizovao za projektovanje pravosudnih objekata. Pored njih veliki broj projekata je iz oblasti stanovanja posebno socijalnog i pristupačnog stanovanja što potvrđuje nekoliko realizacija koje su izvedene i one koje se u okviru RHP programa u ovom trenutku realizuju u devet gradova na teritoriji Republike Srbije.
Arhitektonski fakultet sam upisao zato što sam bio potpuno siguran da volim da crtam. Sada kada se sjetim makete robota koje smo na likovnom u osnovnoj školi pravili od kutija za sijalice, keks i cipele kao i da sam u tome neizmjerno uživao mogao bih reći da sam zbog toga danas arhitekta.
Koliko je u arhitekturi nužno teorijsko razmišljanje? Da li mislite da arhitekte treba da pišu ili je njihovo primarno izražajno sredstvo crtež? Je li uopšte moguća kompetentna „teorija bez prakse“?
U poslednjih par godina se ovo pitanje intenziviralo pa čak i kod arhitekata. Kao društvo smo skloni da se dijelimo, sortiramo u ovom slučaju privremeno i prividno u one koji pišu i one koji projektuju. I tako se na prvi pogled dođe do dva pola teoretičar i praktičar. Postoje arhitekte koji se u osnovi posvete teoriji arhitekture što smatram važnim posebno za one u praksi. Generalno sam mišljenja da je za bilo koji poziv naročito arhitekturu od važnosti da se njeguju obje discipline ako ih tako mogu nazvati. Ne bih odvajao jedno od drugog niti je to na kraju i moguće. Svaki projekat jeste kompletan onda kada se može kroz više različitih medija iskazati. Mnogi će reći da je pisanje za arhitekte “otežavajuća okolnost”. I to je samo donekle tačno. Ono čemu nas iskustvo uči jeste da se djelo arhitekture može podjednako ostvariti u oba polja i teoriji i praksi. Kao neko ko je prilično kasno magistrirao (2016.) teoriju arhitekture odnosno teorijsko razmišljanje o kojem govorite razumijem kao sastavni i važan dio cjeline koji često nedostaje.
Da li pratite ono čime se bave Vaše kolege u regionu? Kolike su, po Vama, razlike između prakse u Srbiji, Crnoj Gori i republikama bivše Jugoslavije?
To je odlično pitanje. Ja pokušavam da u nekom ritmu pratim ono što rade kolege u regionu. Prije svega mislim na Crnu Goru, Hrvatsku, Sloveniju, Bosnu i Hercegovinu, Makedoniju. Neke sredine su zaista odmakle što je sagledivo kroz projekte koji se realizuju. Čini se da su svjesniji. Uočava se podrška od strane društva, struke i javnosti i to nije mala stvar. Gostujući na više konferencija u Makedoniji, Sloveniji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini i stručnim studijskim eksurzijama sa studentima Master studija imao sam priliku da upoznam sjajne kolege i njihove radove. U razgovorima se prepoznaje veoma slična energija, volja, upornost i ukupan entuzijazam što nas mislim dovodi na istu ravan. U Hrvatskoj i Sloveniji se dodatno prepoznaje podrška okruženja, nivo svijesti kolektiva i neophodni uslovi za rad arhitekata koji su još uvek veoma drugačiji u odnosu na Srbiju. Jesu od velike važnosti naručioci da ih ne nazivam Investitorima, taj mi se naziv ne dopada, ali je takođe promocija arhitekture u društvu kao stvarne umjetnosti koju svakodnevno živimo neophodna. U Crnoj Gori se kroz nedavne realizacije jednog broja arhitekata objavljenih i u Vašem časopisu napori da taj mali ali poseban svijet učine boljim uočavaju i to me zaista raduje.
Tehnologija izuzetno napreduje, znanja su danas neograničena, pa se logično postavlja i pitanje kakav je arhitekta potreban današnjem društvu – inženjer, filozof, umjetnik, menadžer, IT ekspert...?
Prilično korektan odgovor bi mogao da bude pa sve to zajedno ali to samo po sebi ne znači uspijeh. Današnjem društvu ukoliko govorimo prije svega o Srbiji je potreban arhitekta sa integritetom, moralom, stavom, inicijativom, podrškom onih koji će omogućiti neometano bavljenje svojim pozivom za dobrobit zajednice. Ne slažem se da se odgovornost podrazumijeva dobijanjem licence odgovornog projektanta. Vrlo često napominjem da je odgovornost pojedinca ono bez čega nema pozitivnih pomjeranja u bilo kojoj oblasti. Tehnologija je u našem radu neizostavna i dugo već skoro pa neophodna. Sve su to alati i sredstva pomoću kojih se dolazi do željenog cilja. Na tom putu tehnologija može da zakaže, pojedinac ne bi trebalo.
Studijski program arhitekture u Beogradu doživio je promjene..Kako, kao predavač ocjenjujete reforme sistema studija? Jesu li studenti koje upoznajete kroz praksu ili kao mlade saradnike u birou uporedivi sa ranijim generacijama? Po čemu su drugačiji?
Studijski program jeste doživio promjene taman onolike koliko se i društvo promijenilo. Teško je to razdvajati. Prijemni ispit na Arhitektonskom fakultetu u Beogradu već izvjesno vrijeme po mom mišljenju nije u dovoljnoj mjeri osmišljen da prepozna profil, talenat, ono nešto što je za poziv arhitekte od suštinske važnosti. Mislim da se reforma nije dotakla suštine već u najvećoj mjeri forme. Studenti danas i studenti ranijih generacija su ponoviću se, različiti koliko smo i mi različiti, mislim na društvo u cjelini. Tehnologija o kojoj smo maloprije govorili čini da je sve dostupno i da je sve moguće, da je sve u redu. Kod velikog broja studenata takav tehnološki napredak utiče na sopstveni fokus koji studenti gube. Interesovanja jednog broja studenata su opšta, često neutvrđena i rekao bih u izvesnoj mjeri konfuzna. I pored takvih okolnosti moram da naglasim da studenti umiju da budu nerijetko bolji od nas kojima su povjereni. To je ona odgovornost o kojoj sam maločas govorio. Odgovornost nastavnika da izazove, prepozna i usmjeri je ono čime bi studenti trebalo da se rukovode u reformi sistema studiranja koja im dozvoljava da biraju, da budemo birani.
razgovarala: Aleksandra Zečević Malović
