Stećci, nematerijalna kulturna baština Crne Gore
Stećci su potvrda istorijske povezanosti prostora u okviru šireg balkanskog kulturnog kruga. Kao jedinstvena baština koja prevazilazi današnje granice, stećci su simbol zajedničke prošlosti i podsjetnik da ih bolje čuvamo.
Stećci su jedan od najznačajnijih i najoriginalnijih tipova spomenika materijalne kulturne baštine na Balkanu. Uglavnom su razbacani po bespućima Bosne i Hercegovine, vrletima Crne Gore, Srbije i Hrvatske. Zaboravljeni od ljudi danas nijemo svjedoče o burnoj srednjevjekovnoj istoriji na balkanskoj vjetrometini. Stručnjaci kažu da su ovi masivni kameni nadgrobni spomenici, različitih oblika – od ploča i sanduka do sljemenjaka – podizani od 12. do 16. vijeka su u ruralnim predjelima, često na uzvišenjima i u blizini starih puteva, đe i danas stoje.
Njihov izuzetan značaj kao jedinstvenog kulturnog fenomena srednjovjekovne Evrope prepoznao je UNESCO pa su 15. jula 2016. godine upisani na Listu svjetske baštine pod nazivom „Stećci – srednjovjekovni nadgrobni spomenici“ (“Stećci Medieval Tombstones Graveyards”). Ova transnacionalna nominacija obuhvata 28 nekropola odabranih zbog njihove istorijske, umjetničke i kulturne vrijednosti. Od toga njih 20 nalazi se u Bosni i Hercegovini, po tri su u Crnoj Gori i Srbiji i dvije u Hrvatskoj.
TRI LOKALITETA POD ZAŠTITOM UNESCO-A
Stručnjaci su mišljenja da su stećke pravili kmetovi za velikaše kojima su pripadali, ali i za sebe i svoje porodice. Spram veličine i bogatstva ornamentike, jasno se razlikuje kakvog je imovnog stanja bio pokojnik. Bogati su sahranjivani na najljepšim mjestima, sa pločama okićenim raznim simbolima, dok su siromašniji kopani pod jednostavim kamenim pločama.
Nekropola Grčko groblje nalazi se u zoni Nacionalnog parka Durmitor, u blizini Ribljeg jezera, u žabljačkom zaseoku Novakovići. Nekropola predstavlja nerazdvojni dio Durmitora i visoravni Jezera, i primjer je izuzetnog sklada kulturne i prirodne baštine. Na Grčkom groblju ima 49 stećaka od čega: 10 ploča, 27 sanduka, 12 sljemenjaka, a ukrašeno je 22 spomenika.
U nekropoli na Barama Žugića nalazi se 300 stećaka, 50 sanduka i deset sljemenjaka. Nejednake su veličine, nivoa obrade i očuvanosti. Ukrašeno je samo njih 23, a najčešći motivi koji se okviri i bordure, krstovi i lukovi sa strijelama. Na osnovu dostupnih izvora i raspoložive metodologije, nekropola Žugića Bare može se datirati u period druge polovine 14. i 15. vijeka.
Grčko groblje u Plužinama je nekropola atraktivna po sadržaju kao što je spominjani Petkov natpis. Nekropola ima 16 stećaka, koji su većinom neukrašeni, izrađeni od lokalnog kamena. Boljeg kvaliteta je stećak Petka krstjanina, koji sadrži epigrafski natpis.
„Bože, ја Petko krstjanin, primi dušu moju. Braćo i družino molim vas ne gazite mimoidući, jer sam ja bio kao i vi, a vi ćete biti kao i ja smrtni..“, piše na šest vjekova starom stećku kmeta Petka. Kmet je prije toga radio veći i ljepši stećak za svog gospodara vojvodu Stjepana.
Petko je bio jedan od vojvodinih bliskih ljudi, a za Petka je vojvoda Stefan “mili” gospodin. Petko je u gradu Sokolu dočekao prirodnu smrt, i u sokolskom podgrađu sahranjen.
(Podaci preuzeti su iz publikacije “Stećci, mramori, bilizi, belezi, kami...” Ministarstva kulture i Nacionalnog muzeja Crne Gore)
UNESCO PREPOZNAO ZNAČAJ STEĆAKA
U Crnoj Gori poznata i zaštićena nalazišta su tri nekropole koje su dio UNESCO nominacije: Grčko groblje u Šćepan Polju (Plužine), Žugića Bare i Grčko groblje u Novakovićima (Žabljak). Ove nekropole predstavljaju značajno srednjovjekovno nasljeđe kod nas. Ovom zaštitom potvrđen je njihov izuzetan univerzalni značaj, ali i odgovornost savremenog društva da ih očuva kao dio materijalne kulturne baštine Crne Gore i Balkana u cjelini.
Osim UNESCO-zaštićenih nekropola u Žabljaku i Plužinama, stećke možemo vidjeti širom sjevernog i zapadnog dijela Crne Gore, u oblastima starih župa Onogošt, Piva, Drobnjak, Jezera i Breznice. U Crnoj Gori je evidentirano više od 100 lokaliteta sa više od tri hiljade stećaka koji se nalaze u opštinama Pljevlja, Žabljak, Šavnik, Nikšić i Plužine. Cetinje nema izvornu nekropolu stećaka u prirodi, ali je muzejski i zbirno mjesto gdje su tokom vremena u cilju zaštite i prezentacije kulturnog nasljeđa izloženi pojedini artefakti iz okoline Pljevalja i Nikšića.
Stećci su potvrda istorijske povezanosti prostora u okviru balkanskog kulturnog kruga. Kao jedinstvena baština koja prevazilazi današnje granice, stećci su simbol zajedničke prošlosti i podsjetnik da ih bolje čuvamo.
Njihovi reljefni ukrasi i simboli kao što su krugovi, spirale, krstove, polumjesec, mačevi, konjanik ili scene iz svakodnevnog života, svjedoče o složenom duhovnom svijetu i društvenim odnosima srednjovjekovnih zajednica. Natpisi, pisani bosančicom ili ćirilicom, nose snažne poruke o prolaznosti života, ličnom identitetu i sjećanju na pretke.
Stećci su raspoređeni bez pravila, prateći obrise terena i njegove specifičnosti. Ove nekropole nijesu samo mjesta sahrane, već dio šireg kulturnog pejzaža koji govori o identitetu, vjerovanjima i svakodnevici srednjovjekovnih zajednica na prostoru današnje Crne Gore.
Stećci u Crnoj Gori ostaju više od kamenih nadgrobnih spomenika. Od visoravni Durmitora i tišine nikšićkih sela, do muzejskih dvorišta Cetinja, ovi kameni blokovi povezuju prostor, vrijeme i ljude u jednu neprekinutu nit pamćenja.
